Sohaila Najand over de situatie in Iran: "In Iran dansen ze niet, daar verzetten ze zich"

Een land dat je niet kent als je het nieuws volgt 

De Iraniërs in de diaspora juichen, lachen en vieren feest. Het zijn beelden die het nieuws halen, die worden gedeeld en het beeld bepalen, tot onbegrip van Najand. "Dat zijn geen gewone Iraniërs. Dat zijn mensen die zijn meegezogen in een narratief dat al jaren zorgvuldig is opgebouwd door westerse media en door financieel gemotiveerde kanalen die al jaren op dit narratief drijven. Ze zijn gemanipuleerd. En die beelden worden vervolgens gebruikt om een illegale oorlog te legitimeren." 

Ze praat snel, gepassioneerd, met de precisie van iemand die dit al jaren probeert uit te leggen. "Ik ben de enige die dit durft te zeggen in Nederland", vertelt ze. Opvallend genoeg klinkt het niet als opschepperij, maar alsof ze uitgeput is. Om te begrijpen waarom Iraniërs dansen terwijl hun land wordt gebombardeerd, is het volgens Najand van belang om te snappen hoe complex Iran werkelijk is. "Dat is niet het Iran van het nieuws." 

Ze legt uit: "Iran is bijna even groot als heel West-Europa. Het herbergt zeven volkeren: Perzen, Koerden, Azeri's, Loren, Arabieren in het zuiden, Baluchi's en Turkmenen." Volgens Najand is die diversiteit nooit eerlijk beheerd. "Voor de Islamitische Republiek in 1979 de macht greep, was en bleef die macht geconcentreerd bij een kleine groep, terwijl de andere volkeren steeds opnieuw werden achtergesteld, onderdrukt of genegeerd." Ze noemt als voorbeelden dat de Koerden al meer dan honderd jaar strijden voor erkenning, de Arabische minderheid nooit volwaardige rechten heeft gekregen en Soennieten systematisch benadeeld worden in een land waar de sjiitische staatsleer wet is. "Vergelijk het met hoe mensen in Limburg of Friesland zich soms voelen ten opzichte van Den Haag", zegt Najand. "Maar dan een veelvoud harder, met repressie, gevangenisstraffen en executies in plaats van politieke achterstelling." 

Diepe klassenkloof

Boven op die etnische en religieuze verscheidenheid ligt volgens Najand ook nog eens een diepe klassenkloof. "Na de revolutie werd de economie van Iran geleidelijk overgeleverd aan de principes van het neoliberalisme, geïntroduceerd door president Rafsanjani in de jaren tachtig. De vrije markt deed zijn werk: de rijken werden rijker, de middenklasse werd uitgehold, en de armen bleven achter in een land dat enorm rijk is aan grondstoffen, maar waar die rijkdom bij een kleine oligarchische elite terechtkomt." Najand beschrijft hoe Iraanse oligarchen wolkenkrabbers bouwen in Turkije, Canada en Engeland, terwijl mensen in het zuiden van Teheran niet genoeg hebben om te eten. "Mensen zeggen: óf jullie halen dit corrupte regime weg, óf geef ons aan Amerika. Wij hebben het risico van oorlog liever dan dit. Dat is de wanhoop die leeft. Maar het is een vals dilemma." 

Dat valse dilemma is volgens haar bewust gecreëerd door wat ze 'cognitieve oorlogsvoering' noemt. "Financieel gemotiveerde kanalen kwamen jarenlang elke avond de woonkamers van mensen in Iran binnen met beelden van rijkdom buiten Iran, met beloften van bevrijding, met oplopende aantallen slachtoffers die in een oorlogssituatie toch nauwelijks te verifiëren zijn." Tegelijkertijd werden andersdenkende stemmen volgens Najand algoritmisch weggedrukt. "Als niemand de cijfers kan controleren, kunnen ze ermee doen wat ze willen. En wat ze willen, is woede." 

Wie er wél op straat staat in Iran 

Terwijl de beelden van dansende Iraniërs van over de hele wereld het internet rondgaan, belicht Najand een ander beeld. In Iran zelf scharen mensen zich rondom de nationale vlag, niet voor het regime, maar voor Iran als land, als volk, als iets wat van hen is. "Drie dagen oorlog was genoeg. Mensen zagen hun steden gebombardeerd worden, hun scholen, hun bejaardenhuizen, hun ziekenhuizen. Dan verdwijnen alle kloven. Dan is het één ding: bestaansrecht." 

De aanvallen op de olieraffinaderijen noemt ze een misdaad van de eerste orde. Chemische stoffen zijn vrijgekomen in het drinkwater. De lucht boven Teheran kleurt bruin. "Mensen kunnen niet meer gezond water drinken. Dat is niet het Iraanse regime dat wordt geraakt. Dat zijn de mensen." 

Ze beschrijft een video die ze zag: mensen zitten buiten op straat, ze zoeken troost bij elkaar terwijl drones boven hun hoofden cirkelen. Een journalist met een microfoon staat erbij. De mensen kijken omhoog, weigeren weg te vluchten. "Wij gaan niet bukken", zeggen ze. "Dáár zie ik mijn cultuur", zegt Najand. "Niet in de video's van dansende mensen in de straten buiten Iran."

De doelen van Israël en Amerika 

Maar wat willen Israël en Amerika bereiken met deze oorlog? Najand maakt een onderscheid tussen hun doelen, al werken ze in haar analyse samen naar hetzelfde eindresultaat toe. Voor Amerika is Iran strategisch van onschatbare waarde, legt Najand uit. "Het land bezit de op drie na grootste oliereserves ter wereld en is het op twee na grootste aardgasland." Via de Straat van Hormuz zou twintig procent van alle olie die wereldwijd wordt getransporteerd passeren. "Daarnaast heeft Iran een markt van negentig miljoen mensen, en enorme reserves aan lithium, uranium en andere grondstoffen die cruciaal zijn voor de technologie van de toekomst." 

Ook de ligging van Iran speelt volgens Najand mee. "Het land ligt precies op de route waarlangs China zijn economische invloed naar Afrika en Europa wil uitbreiden." Ze stelt dat Amerika in een stille handelsoorlog is met China. "Die oorlog gaat over energie, over logistiek, over grondstoffen. Iran mag niet in de Chinese invloedssfeer vallen. Dit is geen bevrijding. Dit is geopolitiek." 

'Geografisch project'

Wat betreft Israël ziet ze een langetermijnstrategie die al decennia loopt. "Netanyahu schreef in de jaren negentig over een plan voor de regio waarbij zeven landen in hun huidige vorm zouden worden opgebroken of gedestabiliseerd. Libië stond op die lijst. Irak stond erop. Syrië stond erop. Iran is de laatste." 

Ze wijst op wat destabilisering in de praktijk betekent. Libië had volgens Najand onder Kadhafi, hoe autoritair ook, de hoogste levensstandaard van Afrika en een nationaal basisinkomen voor zijn burgers. "Kadhafi was bezig een pan-Afrikaanse economische unie op te richten, met een eigen munt die het continent onafhankelijk zou maken van de dollar. Daarom moest hij weg. Niet vanwege democratie, maar vanwege controle." Na zijn dood: mensenhandel, slavernij, vijf gewapende facties die het land in stukken verdelen. "Mensen kunnen na zeven uur 's avonds niet meer de straat op. Dat is de bevrijding die het Westen brengt." 

Syrië vertelt volgens haar hetzelfde verhaal. Assad was geen democraat. "Maar Assad was tien keer beter dan wat erna kwam." Ze beschrijft hoe Israël al voor de val van Assad militaire posities op Syrisch grondgebied innam, hoe de Koerden in Irak en Iran worden bewapend als onderdeel van een bredere strategie om Iran van meerdere kanten te omsingelen. Vanuit Irak-Koerdistan, vanuit Azerbeidzjan in het noorden, vanuit de Golfstaten in het zuiden, waar Amerikaanse militaire bases de grondgebieden van die landen zouden bezetten. "Ze willen Iran opdelen in zeven stukken, elk stuk gericht op een aparte volksgroep. Dat is 'regime change' als geografisch project. Het is destructie van Iraanse infrastructuur, economie en erfgoed in een definitieve wijze."

De dansers en de linkse stem die verdween

Terug naar de diaspora, naar de dansende beelden. Volgens Najand is een deel van die mensen aanhanger van de Sjah, de voormalige koning die in 1979 werd verdreven, wiens zoon Reza Pahlavi nu door westerse media wordt gepresenteerd als een mogelijke toekomstige leider van Iran. Najand is onverbloemd: "Die man heeft jarenlang met het geld van het Iraanse volk in het buitenland geleefd en genoten. En nu is hij via sociale media opeens een fenomeen. Hij is de immateriële koning van Iran geworden. Niks in mijn theorieën, maar alles in de algoritmes." 

Maar wat in die beelden volledig ontbreekt, is de linkse stem. En dat is niet toevallig, stelt Najand. "In de eerste jaren na de revolutie van 1979 werden linkse bewegingen systematisch vernietigd. Socialisten, nationalisten (Mosadegh nakomelingen), vakbondsleiders, progressieve intellectuelen: ze werden gevangengezet, gemarteld of vermoord. De weinigen die ontkwamen, vluchtten naar het buitenland." Najand is een van hen. Ze was dertien jaar oud toen ze voor het eerst in actie kwam, las verboden boeken en verspreidde pamfletten in haar school. 

"Wij hebben met ons lichaam gevochten. Wij hebben alles gegeven. En aan die dansende mensen hebben we helemaal niks gehad. Ze wilden niet eens weten dat het politiek denken bestond. Ze zijn politici van het veilige westen." Intussen wordt Najand in Instagramposts bestempeld als soldaat van het Iraanse regime. "Ik was in shock. Ik die mijn leven in de strijd heb gegeven." Door het wegvallen van andere stemmen is er volgens haar een leegte ontstaan die nu wordt gevuld door royalisten en buitenlands gefinancierde groepen. "Iraniërs hebben niemand meer die zegt: wat is jouw belang? Wat is de waarheid? Hoe komen we aan het einde van dit land?" 

Wat er nu nodig is 

Het moge duidelijk zijn dat Najand niet gelooft in een revolutie. "Alle revoluties zijn door het Westen kapotgemaakt. Net voor de finish kwamen ze en maakten ze het kapot. Wij leerden dat." Toch is ze wel voor een transformatieproces, maar dan van binnenuit, langzaam, gebouwd op gemeenschappen die zich organiseren. Ze refereert aan een oud Iraans begrip dat zoiets betekent als gemeenschappelijke wijsheid: het idee dat mensen samen, in gesprek, tot betere besluiten komen dan welke leider dan ook.

Haar hoop is dat het Iraanse regime kiest voor onderhandeling met de eigen bevolking over escalatie. Dat de acht miljoen Iraniërs in de diaspora worden uitgenodigd terug te keren. Dat er van onderop iets wordt gebouwd wat van het volk zelf is, niet van Amerika, niet van Israël, niet van een Sjah in ballingschap. "Als deze oorlog doorgaat, schat ik minstens drie miljoen doden. Irak heeft één miljoen levens gekost. Iran is drie keer zo groot." 

Ze sluit af met een bevinding uit haar eigen onderzoek. Ze ondervroeg honderd mensen uit allerlei achtergronden en politieke overtuigingen met één simpele vraag: kies je voor oorlog of vrede? Alle honderd kozen voor vrede. De conclusie die ze daaruit trekt is veelzeggend: het draagvlak voor vrede is er wel degelijk, onder gewone mensen. Maar binnen de politiek zetten ze zich daar niet voor in, terwijl ze zich wel inzetten voor oorlog: in de vorm van wapenindustrie, geopolitieke belangen en mediakanalen die het conflict voeden. "Mijn strijd is om oorlog te criminaliseren en vrede te idealiseren. Niet als ideaal, maar als politieke keuze." 

Soheila Najand spreekt op 22 maart om 14:00 op het Museumplein in Amsterdam, tijdens een demonstratie voor vrede georganiseerd door 'Peace 4 Iran' en 'Global Solidarity Coalition'.