Van de Belastingdienst tot het UWV: institutioneel racisme blijft een terugkerend probleem
- News
- Van de Belastingdienst tot het UWV: institutioneel racisme blijft een terugkerend probleem
Van studiefinanciering en toeslagen tot een uitkering of een politiecontrole: op verschillende momenten in je leven krijg je met de overheid te maken. Toch blijkt afkomst vaker (in)direct invloed te hebben op wie eerder wordt verdacht van fraude. Een nieuw onderzoek van het Algemeen Dagblad en EenVandaag naar het UWV toont dat mensen met een niet-Nederlandse achternaam opvallend vaker en hogere boetes krijgen. Ook bij DUO, de Belastingdienst en de politie bleek de afgelopen jaren dat afkomst invloed kan hebben op de manier waarop mensen door de overheid worden behandeld.
UWV gaf vaker en hogere boetes
Bij het UWV blijken mensen met een niet-Nederlandse achternaam in sommige regio's opvallend vaak een boete te krijgen. Dit kwam naar voren uit een intern onderzoek bij de afdeling Handhaving. Zij controleren of mensen zich aan de regels omtrent hun uitkering houden. In Randstad Noord had minder dan de helft van de onderzochte personen een niet-Nederlandse achternaam, maar kregen zij wel bijna driekwart van de boetes. In regio Zuid was het verschil nog groter, want daar kreeg dezelfde groep samen bijna al het boetegeld opgelegd.
De cijfers zijn niet het enige wat voor vragen zorgde. Het Algemeen Dagblad en EenVandaag spraken meerdere huidige en voormalige medewerkers die zeggen dat mensen met een buitenlandse achternaam extra werden gecontroleerd. Daarnaast zouden meldingen over racisme en discriminatie niet altijd serieus genomen worden. Ook stond in een oude werkinstructie dat 'land van herkomst' kon worden gebruikt bij het selecteren van mogelijke fraudezaken. De organisatie beweert dat de cijfers uit het interne onderzoek nog niet genoeg zijn om te concluderen dat discriminatie de oorzaak is. De voorzitter Abdeluheb Choho heeft inmiddels excuses aangeboden aan mensen die racisme of discriminatie bij het UWV hebben ervaren.
Bij DUO stond afkomst niet in het risicoprofiel
Bij DUO stond migratieachtergrond niet in het risicoprofiel, maar werden studenten met een migratieachtergrond toch vaker gecontroleerd. Dat kwam onder meer doordat de afstand tot hun ouders meetelde bij de selectie: hoe dichterbij je woonde, hoe groter de kans op een controle. Uit CBS-onderzoek blijkt dat kinderen van ouders met een migratieachtergrond vaker dichter bij hun familie blijven wonen. Zo kon een regel die op papier voor iedereen hetzelfde was, in de praktijk toch bepaalde studenten harder raken.
Dat wordt indirecte discriminatie genoemd. Hierbij maakt een regel op papier geen onderscheid of afkomst, maar pakt het in de meeste gevallen wel nadeliger uit voor een bepaalde groep. DUO erkende dat dit bij de controles op de uitwonendenbeurs was gebeurd en bood hiervoor excuses aan. DUO stopte vervolgens met deze manier van selecteren en ging over op willekeurige controles. Uiteindelijk kwam er een regeling voor studenten die geld moesten terugbetalen of een boete kregen.
De belastingdienst telde nationaliteit al langer mee
Bij de Toeslagenaffaire bleek afkomst op meerdere manieren mee te spelen in een fraudeaanpak die duizenden gezinnen hard raakte. Zo gebruikte de Belastingdienst onder meer nationaliteit in een risicomodel om te bepalen welke aanvragen extra aandacht kregen. Mensen zonder Nederlandse nationaliteit konden daardoor een hogere risicoscore krijgen. Onderzoek liet later ook zien dat mensen met een migratieachtergrond vaker werden geraakt door de strenge fraudeaanpak.
De gevolgen gingen veel verder dan alleen extra controles. Ouders werden onterecht als fraudeur aangemerkt en moesten grote bedragen terugbetalen, waardoor gezinnen jarenlang in financiële problemen en stress terechtkwamen. Ook kinderen kregen daar de gevolgen van mee, bijvoorbeeld door schulden, onzekerheid en spanningen thuis. Later erkende het kabinet dat binnen delen van de Belastingdienst en Toeslagen sprake was geweest van institutioneel racisme. Er kwamen excuses en herstelregelingen, maar voor veel ouders en kinderen is de Toeslagenaffaire en de gevolgen ervan jaren later nog steeds niet afgesloten.
Etnisch profileren vanuit de politie speelt al jaren
Bij de politie is etnisch profileren al langer onderwerp van discussie. Daarvan is sprake wanneer iemands huidskleur of afkomst zonder goede reden meespeelt in de keuze om diegene te controleren. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij een verkeerscontrole, identiteitscontrole of tijdens het preventief fouilleren.
De politie heeft de afgelopen jaren meerdere maatregelen ingevoerd om etnisch profileren tegen te gaan, zoals trainingen, extra toezicht en meer aandacht voor professioneel controleren. Toch is het probleem daarmee niet verdwenen. Uit onderzoek blijkt dat niet alleen de keuze van een individuele agent meespeelt, maar ook politiebeleid en de ruimte die agenten krijgen om zelf te bepalen wie zij controleren.
Waarom blijft het dan toch terugkomen?
Na de Toeslagenaffaire, jarenlange discussies over etnisch profileren en de problemen bij DUO zou je verwachten dat de overheid inmiddels beter weet waar het misgaat. Toch duikt hetzelfde probleem steeds opnieuw op: afkomst wat (in)direct meespeelt in de keuze wie harder wordt aangepakt. Daarbij blijft discriminatie door bovengenoemde instanties niet beperkt tot deze voorbeelden. Ook op andere plekken, zoals de woningmarkt en arbeidsmarkt, kan afkomst invloed hebben op de kansen en behandeling die mensen met een migratieachtergrond krijgen.
Excuses, aangepaste regels en financiële tegemoetkomingen maken de gevolgen daarvan niet zomaar ongedaan. Schulden, gemiste kansen, stress en wantrouwen kunnen nog jaren doorwerken binnen gezinnen en ook een volgende generatie raken. Dat maakt het probleem bij het UWV extra pijnlijk. Of discriminatie daar de verschillen in boetes verklaart, wordt nog onderzocht. Maar na zoveel eerdere waarschuwingen blijft vooral de vraag over hoe vaak hetzelfde patroon zich nog ergens anders moet herhalen voordat institutioneel racisme niet alleen achteraf wordt erkend, maar structureel kan worden aangepakt.
Lees ook
Up 2 Date
Kabinet gaat institutioneel racisme erkennen bij deel van Belastingdienst
Up 2 Date
Kabinet erkent institutioneel racisme bij belastingdienst: "Heeft veel mensen pijn gedaan"
Up 2 Date
Ministerie van Buitenlandse Zaken biedt excuses aan voor institutioneel racisme
Video
Wat gaan politieke partijen doen aan institutioneel racisme?