Van 'faka' naar 'goedemiddag': Waarom jongeren van kleur zich constant aanpassen aan hun omgeving

Wat is code-switchen?

Code-switchen is meer dan alleen het aanpassen van je taalgebruik. Het is ook het veranderen van je stem, gedrag en soms zelfs uiterlijk, afhankelijk van de omgeving waarin je je bevindt. Je manier van praten met vrienden kan compleet anders zijn dan je toon tijdens een vergadering op het werk. Denk aan de formele 'werkstem' tijdens een telefoongesprek met een instantie, terwijl met vrienden bijvoorbeeld straattaal de norm is. Het gaat om het lezen van de ruimte en daarop inspelen. Naast verbale communicatie valt ook non-verbale communicatie onder code-switching. Denk bijvoorbeeld aan de keuze voor een boks of het geven van een hand tijdens een begroeting. Zelfs hoe een kapsel wordt gedragen of welke kleding als professioneel wordt gezien, kan onderdeel zijn van code-switchen.

Op het eerste gezicht lijkt code-switchen iets kleins, een andere toon of net andere woorden. Maar het kost meer energie dan vaak wordt gedacht. Het betekent dat je voortdurend moet aanvoelen wat er van je verwacht wordt en jezelf moet afvragen of je professioneel genoeg overkomt. Ben ik te luid? Gebruik ik de juiste woorden? Komt mijn haar of kleding wel professioneel genoeg over? In een artikel van Harvard Business Review wordt beschreven dat die constante alertheid op lange termijn kan leiden tot stress en mentale uitputting. Ook Nelly herkent gevolgen. "Het kan leiden tot onzekerheid. Als je alleen bezig bent met hoe je overkomt, blijft er minder ruimte over om je echt uit te spreken. Op een gegeven moment kun je jezelf verliezen."

Dominante cultuur bepaalt de norm

Jongeren met een migratieachtergrond leren al vroeg hoe zij zich moeten aanpassen om niet buiten de boot te vallen. Thuis geldt er vaak andere communicatie dan op school of werk. Die aanpassing om erbij te horen gebeurt niet zomaar. Onze scholen, bedrijven en andere instituties zijn door de jaren heen gevormd door wie historisch gezien de meeste invloed heeft. Wat in Nederland als professioneel of normaal wordt gezien, is daardoor vaak gebaseerd op ongeschreven regels binnen een dominante witte en westerse cultuur.

Voor jongeren van wie de leefwereld daar niet op aansluit, kan code-switchen een manier zijn om vooroordelen, uitsluiting of zelfs racisme voor te blijven. Zo ontstaat het vermogen om te kunnen schakelen tussen verschillende leefwerelden. In veel gevallen komt code-switchen naar voren in formele omgevingen, maar het speelt net zo goed een rol in het onderwijs, sociale media en zelfs in families waar meerdere culturen samenkomen.

Tussen twee werelden

Voor Nelly is code-switchen een dagelijkse realiteit. Ze ziet het terug in haar privéleven, maar ook in haar werk als specialist in interculturele communicatie. "Ik ben opgegroeid op Curaçao dus ik merk dat ik mij aanpas met mijn uitspraak. Mijn vriendinnen vinden mij een ander persoon als ik mijn telefoon opneem op het werk", vertelt Nelly. Naast haar baan als communicatiespecialist werkt Nelly als re-integratie coach bij de gemeente. Ze helpt jongeren die uit de gevangenis zijn gekomen bij hun terugkeer in de maatschappij, hierin is Nelly de verbinding tussen twee leefwerelden. "In gesprekken met die jongens merkte ik dat ik mezelf kon zijn, maar ook dat mijn houding bij collega's weer heel anders werd."

Volgens Nelly voelen de jongeren zich vaak vrij in haar bijzijn. "Ik kan mij goed aanpassen aan deze jongens, ik ken de taal die ze gebruiken." Dat vermogen om zich aan te passen helpt haar om vertrouwen op te bouwen, zonder haar professionele rol uit het oog te verliezen. Nelly benadrukt dat code-switchen niet moet betekenen dat iemand zichzelf kwijtraakt. "Het draait om het vinden van een balans en aanpassen waar nodig. Mijn houding is heel anders als ik met de politie of de GGD vergader in vergelijking met jongeren uit de penitentiaire inrichting." Volgens haar laat dat zien dat code-switchen gebonden is aan de situatie en afhangt van de dynamiek in een ruimte. "Het maakt je sterk als je verschillende versies van jezelf hebt en dat deze per omgeving tot hun recht komen."

Waarom we een 'werkstem' opzetten?

Maar hoe vind je die balans in de praktijk? Volgens Nelly begint het bij bewustzijn. "Vraag jezelf af waarom je je aanpast." Op de werkvloer wordt code-switchen bewust gezien als professionaliteit. Maar het continu aanpassen kan zorgen voor extra prestatiedruk en het gevoel constant scherp te moeten zijn. In formele omgevingen betekent dat voor veel mensen automatisch schakelen in woordkeuze en presentatie. "Doe je het omdat het helpt in de situatie of ben je bang om afgewezen te worden? Het helpt om een collega te zoeken bij wie je jezelf kan zijn, iemand die in de buurt komt van wie jij bent."

Voor Nelly is ook een goede voorbereiding een manier om stevig in haar schoenen te staan zonder zichzelf kwijt te raken. "Ik bereid vergaderingen goed voor en ik weet vooraf wat ik ga zeggen zodat ik overtuigender overkom." Een vergadering kan voelen als een moment waarop niet alleen je werk, maar ook jij als persoon wordt beoordeeld. Een deel van de aandacht gaat dan naar hoe je wordt gezien, in plaats van naar wat je inhoudelijk wilt bijdragen. Hoe daarmee wordt omgegaan, hangt sterk af van de omgeving waarin iemand werkt. Hoeveel dat schakelen van je vergt, verschilt per omgeving.

Meer ruimte, minder schakelen

Het gevoel dat je je moet aanpassen kost energie en voortdurende aandacht. Wie constant moet schakelen tussen verschillende werelden, is niet alleen bezig met wat er wordt gezegd, maar ook met hoe het overkomt. Code-switchen kan dus zowel een kracht als een last zijn. Het helpt om bruggen te bouwen tussen verschillende werelden, zoals Nelly laat zien. Maar het vraagt ook inspanning en brengt onzekerheid met zich mee. Of het nu op werk, op school of privé is: telkens aanvoelen wie je moet zijn kan uiteindelijk mentaal zijn tol eisen. In elke omgeving wordt zichtbaar hoeveel ruimte er is om jezelf te blijven.

Volgens Nelly ligt de verantwoordelijkheid om ruimte te creëren niet alleen bij de werknemer. "Collega's moeten er voor open staan om zich in elkaars leefwerelden te verplaatsen. Denk bijvoorbeeld aan de Ramadan. Bij ons op de werkvloer merk je dat collega's mee vasten, geïnteresseerd zijn om meer te leren en de verbinding zoeken. We mogen wat meer solidair zijn met elkaar", vervolgt ze. "Als er ruimte is voor verschillende achtergronden en tradities, wordt het makkelijker om jezelf te zijn en hoeft er minder geschakeld te worden tussen verschillende werelden."

*De gebruikte naam is om privacyredenen gefingeerd.